ბუმბული და დემონტაჟის ბურთი

დღიურის ჩანაწერი: 2025 წლის 2 იანვარი

„ქოუზის თეორემასთან“ დაკავშირებით ჩიხში შევედი. პრობლემა არა თავად იდეაში, არამედ მის ინტერპრეტაციაშია — იმაში, თუ როგორ საუბრობს მასზე ყველა სხვა. ისეთი განცდა მაქვს, თითქოს „გაფუჭებულ ტელეფონს“ ვთამაშობთ: თავდაპირველი გზავნილი მშრალ მათემატიკურ ფორმულამდეა დაყვანილი, რასაც თავად ქოუზი, ალბათ, ვერ იტანდა.

ვცდილობ, ჩავწვდე მის მეთოდოლოგიას, ის კი სრიალაა და ხელიდან მისხლტება. ეკონომიკაში ორი ბანაკია: მილტონ ფრიდმანის ხედვა (რომ დაშვებები არ არის აუცილებელი იყოს რეალისტური, თუკი თეორია შედეგს ზუსტად პროგნოზირებს) და საპირისპირო მოსაზრება, რომ ეკონომიკა რეალურ სამყაროს უნდა აღწერდეს. ქოუზი კი თითქოს ამ ორს შორის გაჭიმულ ბაგირზე დადის. მგონი, როგორც იქნა, მივხვდი, როგორ ახერხებს ამას.

ის იყენებს „არარეალისტურ“ დაშვებებს, მაგრამ არა იმ მიზნით, რითაც ფრიდმანი. ქოუზს სამყარო ნულოვან ტრანზაქციულ დანახარჯებამდე იმიტომ კი არ დაჰყავს, რომ ფანტაზიის სამყარო ააგოს, არამედ იმიტომ, რომ საკონტროლო ჯგუფი შექმნას.

დღეს ფიზიკის ანალოგიაზე ვფიქრობდი, გრავიტაციასთან დაკავშირებით. ფიზიკოსი ამბობს, რომ ბუმბული და ჩაქუჩი ერთი და იმავე სიჩქარით ვარდება. რეალურ სამყაროში ეს აშკარად მცდარია — ბუმბული ჰაერში ფარფატებს. თუმცა ფიზიკოსი არ იტყუება და არც ჯადოსნურ სამყაროს იგონებს; ის აღწერს ვაკუუმს, რათა გრავიტაციის ძალა გამოაცალკევოს. როგორც კი გრავიტაციას გაიაზრებ, შეგიძლია განტოლებაში ჰაერის წინააღმდეგობა (ხახუნი) შემოიტანო, რათა ახსნა, თუ რატომ ლივლივებს ბუმბული.

ქოუზი ზუსტად იმავეს აკეთებს. „სამყარო ტრანზაქციული დანახარჯების გარეშე“ — ეს ვაკუუმია. ამ სამყაროში უფლებების თავდაპირველ განაწილებას მნიშვნელობა არ აქვს, რადგან რესურსები ყოველთვის გადავა მასთან, ვინც მათ ყველაზე მეტად აფასებს — „გამოქვაბული“ საბოლოოდ ყოველთვის იმის ხელში აღმოჩნდება, ვინც მასში ყველაზე მეტს გადაიხდის. თუმცა ქოუზს კარგად ესმის, რომ ჩვენ ვაკუუმში არ ვცხოვრობთ. მან იცის, რომ ჰაერის წინააღმდეგობა არსებობს და ის მძიმეა.

მისი მეთოდოლოგია ეხება არა ვაკუუმს, არამედ ჰაერის წინააღმდეგობას!

ახლა ეს ისეთი ცხადია, მაგრამ მისი კრიტიკოსების წაკითხვისას გეგონება, რომ ქოუზს ხახუნისგან თავისუფალი უტოპიის სჯეროდა. არადა, პირიქით — ის ხახუნით იყო შეპყრობილი. მას სურდა დაგვენახა, რომ რადგან ტრანზაქციული დანახარჯები პოზიტიურია (რადგან არსებობს ჰაერის წინააღმდეგობა), უფლებების თავდაპირველ განაწილებას (კანონს) უდიდესი მნიშვნელობა აქვს.

სწორედ ესაა მისი მთელი ინტელექტუალური პროექტის გასაღები. ის ფრთხილად არჩევს დაშვებებს, რათა თეორია მუშა გახადოს და არა მხოლოდ იმიტომ, რომ მათემატიკა ლამაზად გამოიყურებოდეს. ის მექანიზმს ეძებს. იქნება ეს რადიოსიხშირეების ფასწარმოქმნა თუ იმის გადაწყვეტა, ვინ ფლობს გამოქვაბულებს, ის სვამს კითხვას: „თუ ხმაურს ჩამოვაშორებთ, რა ეკონომიკური გრავიტაცია მოქმედებს აქ?“

ეს ბრწყინვალე, თითქმის თავმდაბალი მეთოდოლოგიაა. ის აღიარებს სამყაროს სირთულეს (განსხვავებით „დაფის ეკონომისტებისგან“, რომლებსაც ის აკრიტიკებდა), თუმცა უარს ამბობს იმაზე, რომ ამ სირთულემ პარალიზება გამოიწვიოს. ის გამოყოფს სიგნალს ხმაურისგან. უნდა შევწყვიტო მის ნაშრომებში დოგმის ძიება და დავაკვირდე ტექნიკას. ის არ გვეუბნება, რა ვიფიქროთ; ის გვაჩვენებს, როგორ დავშალოთ ძრავა, რათა დავინახოთ, რომელი დგუში მუშაობს.