ორმხრივი მახე

დღიურის ჩანაწერი: 2025 წლის 11 იანვარი

მთელი დღეა „ზიანზე“ ვფიქრობ. ეს სამართლის ფუნდამენტური ცნებაა: A ურტყამს B-ს; ე.ი. A დამნაშავეა და მან ზიანი უნდა აანაზღაუროს. ეს ცალსახაა. მორალურია. ქოუზი კი ამ მარტივ მოცემულობას თავდაყირა აყენებს. და მე ეს ნაშრომი 19-ისთვის უნდა ჩავაბარო?

სწორედ აქ იგრძნობა ყველაზე მძაფრად უფსკრული იურისტებსა და ეკონომისტებს შორის. ვცდილობ, ზუსტად ჩამოვაყალიბო, რატომ გრძნობენ ეკონომისტები თავს ასე კომფორტულად სამართლის სფეროში შემოჭრისას, მაშინ, როცა ეკონომიკურ ენაზე საუბრისას იურისტები სრულიად განიარაღებულნი ჩანან. საბოლოო ჯამში, ყველაფერი პრობლემის ამ ორმხრივ ბუნებამდე დაიყვანება.

იურისტისთვის ქარხანა, რომელიც უბანს კვამლით ავსებს, მყუდროების დამრღვევია. ქარხანა აქტიური აგრესორია, მეზობლები კი — პასიური მსხვერპლნი. მაგრამ აქ, „სოციალური ხარჯის პრობლემასთან“ პირისპირ დარჩენილი, თავს ვაიძულებ, ეს ყველაფერი ქოუზის თვალით დავინახო. ეს არ არის აგრესია; ეს რესურსების გამო წარმოქმნილი ინტერესთა კონფლიქტია. ქარხანას ჰაერი პროდუქციის საწარმოებლად სჭირდება, მეზობლები კი იმავე ჰაერს სუნთქვისთვის ან ძილისთვის იყენებენ. ორივე ქმედება რესურსით „სარგებლობაა“. ქარხნის გაჩერება ზიანის მიყენებაა ქარხნის მფლობელისთვის (ასევე მისი თანამშრომლებისა და მომხმარებლებისთვის).

იურისტისთვის ეს თავზარდამცემი აზრია, რადგან ის განტოლებას მორალური შინაარსისგან ფიტავს და სამართლიანობას რესურსების განაწილების პრობლემად აქცევს.

სულ იმ „გამოქვაბულის“ მაგალითს ვუბრუნდები. მისი აღმოჩენა გაძლევს იურიდიულ საკუთრებას, მაგრამ არ გაძლევს გარანტიას, რომ გამოქვაბულს შეინარჩუნებ. თუ მე გამოქვაბული შენზე მეტად მიღირს — თუ მე მილიარდი მაქვს, შენ კი ვალებში იხრჩობი — გამოქვაბული ჩემს ხელში გადმოვა. კანონი განსაზღვრავს საკუთრების საწყის წესებს, მაგრამ ბაზარი ადგენს რესურსების მოძრაობის დინამიკას.

სწორედ ამიტომ არიან ეკონომისტები იურისტებზე უკეთ „შეიარაღებულნი“, რომ სამართალზე ისაუბრონ. ისინი ფლობენ საზომს — ფასების მექანიზმს — რომელსაც თეორიულად ყველაფრის გაზომვა შეუძლია. მათ შეუძლიათ დათვალონ ქარხნისთვის მიყენებული „ზიანი“, მეზობლისთვის მიყენებული „ზიანი“ და სოციალური ოპტიმუმის საპოვნელად ისინი ერთმანეთს შეადარონ. იურისტებს ერთიანი საზომი არ გაგვაჩნია. ჩვენ გვაქვს „სამართლიანობა“, „თანასწორობა“, „ტრადიცია“ — ისეთი ბუნდოვანი, ამორფული ცნებები, რომლებიც ფორმულაში არ ჯდება.

მაგრამ — და ეს ის დიდი „მაგრამ“ არის, რომელსაც ვერ ვეშვები — ნიშნავს კი ეს იმას, რომ ეკონომისტები მართლები არიან?

ქოუზი აღიარებს, რომ ფასების მექანიზმი ეფექტიანობის ინსტრუმენტია, თუმცა იმასაც მიანიშნებს, რომ ცხოვრება ეფექტიანობაზე მეტია. პრობლემა ისაა, რომ როცა იურისტები „სამართლისა და ეკონომიკის“ დისკურსში ჩართვას ცდილობენ, ისინი, როგორც წესი, უბრალოდ კაპიტულაციას აცხადებენ ეკონომიკის წინაშე. ისინი თმობენ იმ ერთადერთ რამეს, რაშიც ექსპერტები უნდა იყვნენ: არაეკონომიკურ ღირებულებებს.

ზიანის ორმხრივი ბუნება ეკონომიკური ჭეშმარიტებაა, მაგრამ არის კი ის სამართლებრივი ჭეშმარიტებაც? თუ ჩვენ ყველა სამართლებრივ უფლებას განვიხილავთ როგორც საქონელს, რომელიც მას უნდა ერგოს, ვინც ყველაზე მეტს გადაიხდის, ჩვენ შეიძლება გავზარდოთ სიმდიდრე, მაგრამ დავკარგოთ განტოლების „სამართლებრივი“ კომპონენტი.

ვფიქრობ, ქოუზს ეს თავის მოწაფეებზე უკეთ ესმოდა. ის სამართლის ეკონომიკით ჩანაცვლებას კი არ ცდილობდა, არამედ უნდოდა იურისტებისთვის ეჩვენებინა მათი გადაწყვეტილებების ფასი. ის ამბობდა: „კეთილი და პატიოსანი, დაიცავით მეზობელი, მაგრამ იცოდეთ, რომ ამით თქვენ სხვაგან ანადგურებთ ღირებულებას.“

წონასწორობა იმაში არ უნდა მდგომარეობდეს, რომ ეკონომისტებმა სამართალი შთანთქან. იურისტებმა უნდა ისწავლონ ეკონომიკური არსენალის გამოყენება ისე, რომ სული არ დაკარგონ. ჩვენ უნდა ვიყოთ ისინი, ვინც იტყვის: „კი, ეფექტიანია, რომ ქარხანამ გამონაბოლქვი აფრქვიოს, მაგრამ ჩვენ ამას მაინც შევაჩერებთ X, Y და Z მიზეზების გამო.“ თუმცა ჩვენ ამ არგუმენტს ვერ მოვიყვანთ, თუ ჯერ ეფექტიანობის არგუმენტი არ გვესმის. სანამ გადავწყვეტთ, რომ ამ „ორმხრივობის ხაფანგიდან“ თავი დავაღწიოთ, ჯერ მისი არსი უნდა გავიგოთ.