საკუთრება?

დღიურის ჩანაწერი: 2025 წლის 20 იანვარი

ისევ ქოუზს ვებრძვი. ჩემს პრეზენტაციას, სავარაუდოდ, დაიწუნებენ, რადგან მეც კი დაულაგებელი და გაფანტული მეჩვენება. მიდგომა უნდა შევცვალო. თუ მე-3 და მე-4 თავებში მოცემული „ქოუზის თეორემა“ არ არის მთავარი სათქმელი, მაშ, რა არის?

ფიქრებით სულ ჩემს LLM-ს ვუბრუნდები. საკუთრების სამართალი 2016-2017 წლებში გავიარე და მახსოვს, რა დიდ დროს ვუთმობდით საკუთრების თანამედროვე თეორიას. ვისწავლეთ, რომ საკუთრების ძველი გაგება — თითქოს მესაკუთრეს ფიზიკურ ნივთზე აბსოლუტური და ერთპიროვნული ბატონობა აქვს — დრომოჭმულია. ახალი თეორია, რომელსაც ყველა პროფესორი ასწავლიდა, არის Bundle of Rights. საკუთრება თავად მიწა კი არა, „უფლებათა ისრების კონაა“. მესაკუთრე ფლობს გარკვეულ „ისრებს“ (მაგალითად, გამოყენების ან გასხვისების უფლებას), მაგრამ სხვა ისრები შეიძლება სხვებს ეკუთვნოდეთ — სახელმწიფოს, მეზობელს სერვიტუტით და ა.შ.

„სოციალური ხარჯის პრობლემას“ მგონი უკვე მეასედ ვკითხულობ და უცებ ნათელი ხდება — ეს თეორია ყველგანაა.

ქოუზი, სინამდვილეში, საკუთრებაზე ლაპარაკობს. ის მხოლოდ დელიქტებს არ განიხილავს. ის პირდაპირ ამბობს: „რასაც მიწის მესაკუთრე სინამდვილეში ფლობს, ეს არის განსაზღვრული ქმედებების განხორციელების უფლება“. ის აკრიტიკებს ტრადიციულ შეხედულებას, რომ „წარმოების ფაქტორი“ არის „ფიზიკური ერთეული“ (მაგალითად, მიწის ნაკვეთი) და ამტკიცებს, რომ ამის ნაცვლად ის უნდა აღვიქვათ, როგორც „გარკვეული (ფიზიკური) ქმედებების განხორციელების უფლება“.

უფრო მეტიც, ის ამბობს, რომ „უფლება, გააკეთო რაიმე, რასაც საზიანო შედეგი მოჰყვება (მაგალითად, კვამლის გამოყოფა...)“, ასევე წარმოების ფაქტორია. ეს ზუსტად Bundle of Rights თეორიაა. კვამლის გამოყოფის უფლება ერთი „ისარია“, სუფთა ჰაერის უფლება კი — მეორე. ეს უბრალოდ უფლებებია, რომელიც უნდა განაწილდეს. ჩანს, რომ სწორედ ეს არის მისი არგუმენტის ღერძი. ეს აუცილებლად უნდა იყოს იმ „არასწორად გაგებული“ ანალიზის ნაწილი.

ისე ავფორიაქდი, რომ ვერ მოვითმინე და ჩემი საკუთრების სამართლის ლექტორს მივწერე. ვკითხე, იყო თუ არა ქოუზის ნაშრომის რეალური არსი საკუთრების ცნების ახლებურად განსაზღვრა — ფიზიკური მესაკუთრეობიდან ამ Bundle of Rights კონცეფციაზე გადასვლა.

პასუხი პირდაპირი და ხისტი იყო — ქოუზის სტატია არ არის ნაშრომი საკუთრების შესახებ. თუმცა, პროფესორმა იქვე აღნიშნა, რომ ეს თემა ღრმად არ გამოუკვლევია და ყურადღება არ მიუქცევია, ამიტომ დარწმუნებული ვერ იქნება. ეს როგორ უნდა გავიგო? მაგრამ, კეთილი.

საინტერესოა. ასე უცებ მომიჭრა. არადა ტექსტი ცალსახაა. ქოუზის საკუთარი სიტყვები საკუთრების გადააზრებას ეხება. რატომ იჩემებს ყველა ასე ჯიუტად, ჩემი ლექტორის ჩათვლით, რომ ეს ნაშრომი საკუთრებაზე არ არის?

ეს ძალიან... საინტერესოა.